نوع دوّم - علم وقوف است كى آيات كجا تمام [ ( مى ) ] شود - و در اثناء [ ( آيات ) ] كجا وقف توان كرد ، و اين نقليست جه باشذ كى كلمات « 1 » قرآن مجيد به حكم قياس يك آيت باشد ، و به حكم روايت آيات بوذ ، جنانك : الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ . كى به حكم قياس يك سخنست ، زيرا كى - اين « 2 » همه صفت يك موصوفست ، بس بايستى كى يك آيت بوذى ، لكن به حكم روايت سه آيت است . و باشذ كى به عكس اين باشذ ، جنانك : آيت آخر سورة البقره . و بدانك بسبب وقف ، معانى مختلف شوذ ، جنانك درين آيت كى : وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ . جه اگر وقف اينجا كنيم ، لازم آيذ - كى تأويل متشابهات خداى داند ، و راسخان در علم نيز دانند . و اگر بر اللّه - وقف كنيم ، لازم آيذ - كى تأويل متشابهات جز خداى نداند « 3 » . نوع سوم - علم لغات قرآن است « 4 » . نوع جهارم - علم اعراب است كى بىآن در تفسير قرآن شروع كردن حرام بوذ ، زيرا - كى معانى قرآن - بوساطت معرفت لغت « 5 »

--> ( 1 ) - كلام - م . ( 2 ) - اينها - م . ( 3 ) - بنا بر قول نخستين ( - قول وقف بر « العلم » - كه از صادقين عليهما السلام نيز روايت شده ) الرّاسخون عطف است بر لفظ جلاله يعنى : و الّا الرّاسخون . - و جملهء بعد : مستأنفه ، يا حال است . و بنا بر قول دوّم : و او استيناف است ، و الرّاسخون مبتدا - و يقولون خبر آنست . و آيه راجع بعلم ساعت - و روان و غيب - و نابود شدن اين جهان - و بيرون آمدن يأجوج و مأجوج - و دجّال - و حضرت مهدىّ عليه السّلام است - كه اين امور را كسى جز خدا نمىداند . ( 4 ) - ظاهرا درين فنّ بهترين كتاب : در زبان تازيّ مفردات الفاظ القرآن - تصنيف راغب اصفهانيّ ، و غريب القرآن عزيزى سجستانى است - كه هر دو مكرّر بچاپ رسيده و معروف مىباشد . و در فارسى : جوامع البيان فى ترجمان القرآن تصنيف ابو الفضل حبيش بن ابراهيم التّفليسيّ مصنّف كتاب كامل التّعبير ، - كه نسخهء خطّى آن كما بيش يافته مىشود . و در اعراب قرآن : در فارسى كتابى مفرد نديده‌ام ، و در عربى التبيان فى اعراب القرآن تصنيف ابو البقاء عكبريّ كتابى بس مفيد و تفسير ابو حيان هم بسنده است . ( 5 ) - لغت عرب - م .